Fiat Para Nedir?

Fiat para, diğer adıyla itibari para, yasa vasıtasıyla dolaşımı zorunlu olan, değerini fiziksel ürünlerden değil (altın, gümüş vb. gibi) onu yürürlüğe koyan devletten alan paradır. Devletin desteklediği para birimine denir. Kısacası, her gün dolaşımda olan kâğıt para sitemi fiat paradır. Fiat para, devletin kendisi ve merkez bankaları tarafından yönetilir.

Fiat Para Ne İşe Yarar?

Fiat para, değerini onu yürürlüğe koyan devletten alan, bir devletin ulusal yasal parasıdır. Fiat paranın değerinde en önemli rolü devletin gücüdür. Dünya üzerinde yatırımlar, tasarruf, ürün, hizmet alımı için fiat para kullanılır. Ulusal paranın değerini oluşturmakta fiat para, altın ve benzer diğer mal sistemlerinin yerine geçmiştir.

Fiat Para Ne zaman Ortaya Çıkmıştır?

Fiat para’nın ilk kez banknotlar halinde 11. yüzyılda Sicuan bölgesinde basılıp Çin’de kullanıldığı biliniyor. Bu banknotlar ilk başta ipek, altın gibi şeylerle takas edilebiliyormuş ama sonra 13. yüzyılda Kubilay Han tarafından fiat para sistemi getirilmiştir, hatta tarihçiler bu hareketin Moğol imparatorluğunun çöküşünde rol oynadığını bile belirtirler.
Avrupa’da ise 17. yüzyılda basımı ve dolaşımı İspanya, İsveç ve Hollanda’da yaygınlaşmıştır. İsveç sistemde başarısız olmuş ve eski sistemlerine dönmüşlerdir. 18. ve 19. yüzyıllarda, Kanada’daki Amerikan kolonilerinde ve Amerika Birleşik Devletleri’nde de fiat para sistemi denenmiştir. Denemeler sonucunda hem başarılı hem de başarısız sonuçlarla karşılaşılmıştır.
Fiat para kullanımının ülkelerde iyice yayılıp hakimiyet kurması ise 20. yüzyılı bulmuştur. ABD, 20. yüzyılda emtia temelli para birimiyle ilerlerken, 1933’te başkan Roosevelt Amerikan vatandaşlarının elinde para karşılığında altın bulundurmalarını yasaklamıştı. 1971 yılında ise son hamle ABD başkanı Richard Nixon’dan gelmiş ve ülkenin para birimi doları altından ayırma kararını almıştı. Bu karar her ne kadar ABD’de alınmış olsa da uluslararası alanda para birimlerinde altın standardı bitirmiştir. Dünya önemli bütün para birimlerini değerli madenlere bağı olmayan paralara yani fiat paralara dönüştürmüştür.

Fiat Paranın Avantajları ve Dezavantajları Nelerdir?

Hiçbir sistem mükemmel değildir ve bu fiat para sistemi için de geçerlidir.

Fiat Paranın Avantajları

  • Emtia temelli paraya göre üretimi çok daha masrafsızdır.
  • Fiat para’nın altına kıyasla masraflı ihtiyaçları (koruma, takip gibi) yoktur.
  • Fiat para dünya çapında kullanıldığından uluslararası ticaret için uygundur.
  • Fiat para emtia azlığından etkilenmez.
  • Fiat para merkez bankası ve devlete ekonomik dönemlerinde esneklik fırsatı sunar.
  • Fiat para, daha kontrol edilebilirdir. Fiat parayı ihraç eden devlet faiz oranlarını, kredi arzını daha güvenli şekilde kontrol edebilir.
  • Fiat para değişimi hızlandırır, likiditesi yüksektir ve kolay taşınabilir. Kolay taşınabilirliği aynı zamanda güvenlik risklerini de fazlasıyla azaltır.
  • Fiat para emtia bazlı sistemlere kıyasla merkez bankalarının ekonomiye müdahalesinde daha efektif politikalar izlenmesine yardımcı olur.

Fiat Paranın Dezavantajları

  • Fiat paranın kendine ait ayrı bir değeri yoktur, bu devletin fiat parayı sıfırdan yaratmasını sağlar. Bu durum da zamanla hiperenflasyon ve sonrasında ekonomik çöküşe yol açabilir.
  • Tarih boyunca fiat para sistemleri finansal çöküşleri tetiklediğinden riskleriyle beraber gelir.
  • Altına bağlı bir para birimi, arzın sınırlı olmasından fiat paradan daha istikrarlıdır.
  • Fiat para, enflasyon için de ortam hazırlayıcı olabilir.
  • Fiat para, her zaman istikrarlı bir sistem değildir. Bunun en büyük örneği 2007 yılındaki ipotek krizi olarak gösterilebilir- kriz sonrasındaki mali çöküş yüzünden fiat paraya olan güven büyük oranda sarsılmıştı. Sınırlı arz nedeniyle altına veya başka emtialara bağlı para birimleri fiat paraya göre daha fazla istikrar ve güven sağlayabilir.
Tasarlab