Telomer Nedir? Nasıl Uzatılır?

Canlı yapısı detaylı incelendiğinde mucizevi bir organizasyondan meydana geldiği ve tüm detayların hayatta kalmaya hizmet ettiği anlaşılır. Bir cismin canlı sayılabilmesi için öncelikle onun hücreden oluşması gerekmektedir e her hücre DNA taşıma özelliğine sahiptir. Canlı olmanın bir başka şartı ise organizasyona sahip olmaktadır. Yani hücreyi ya da canlıyı oluşturan her parça birbiriyle koordine olarak yaşama hizmet etmesidir.

Bununla birlikte insan; çok hücreli, aktif bir yapıya sahip olduğu için birçok canlıdan daha gelişkin özelliklere sahiptir. Doku, organ ve meridyenlerden oluşmasının yanı sıra taşıdığı her hücre kendisiyle birlikte onu oluşturan parçaların uzun ömürlü olması için tasarlanmıştır. Telomer de bu parçalardan biridir.

Telomer Nedir?

Bir ayakkabı bağcığını düşünün. Bu bağcıktaki ipliklerin dağılmaması ve daha uzun kullanılması için uçları sert bir materyalle kapatılır. Benzer bir koruyucu bizlerin kromozom (DNA sarmalını oluşturan birimler) uçlarında bulunduğu da keşfedilmiştir. Bu yapı 1938 yılında Hermann J. Muller tarafından keşfedilmiş ve tanımlanmıştır.

Daha sonraki yıllarda farklı araştırmalar kırık uçlu yani telomer olmayan kromozomların daha kolay birleştiğini ve reaksiyona girdiğini; telomer bulunduran kromozomların ise kararlı kaldığını ve kolayca reaksiyona girmediğini ya da bir başka kromozomla birleşmediğini göstermiştir. Bu araştırmalar telomer ve telomeraz enzimi ile kromozom yapısının nasıl korunduğunun keşfedilmesini sağlamıştır ve araştırmacılara 2009 yılı Nobel Fizyoloji ve Tıp Ödülü’nü kazandırmıştır.

Bununla birlikte insandaki telomer oranının kronolojik sırayla azaldığı bilinmektedir. Telomer uzunluğu, yeni doğan bir bebekte en uzun seviyedeyken yaşlı bir bedende en kısa halini alır. Yani; telomer yaşlandıkça kısalır.

Gençlik Üzerindeki Etkisi

Telomer, hücre çekirdeğinin içindeki kromozom uç kısımlarında bulunan, DNA proteinlerinden oluşan koruyuculardır ve birçok görev üstlenmektedir.

Kromozom uçlarının replikasyonlarının tamamlanmasında, bu uçların birbiriyle karışmamasında, gen eksprasyonunda, nükleer yapılaşmada kısaca; gen ve kromozom yapısının korunmasında görev üstlenen telomerlerin başka görevleri de bulunmaktadır. Hücre bölünmesi ve tümör oluşumunun engellenmesi de diğer görevleri arasında yer almaktadır.

Kısaca telomerler bir bedenin genetik ve hücresel yönden sağlıklı kalmasını sağlarken bedenin genç kalmasında ve yaşamın uzamasında da etkilidir. Çünkü hücre yenilenmesi ve tümöre sebep olan oluşumların engellenmesi gençliğin belirtileridir.

Bununla birlikte telomer her işlemde kaybedilir ve yeniden kazanılır. Yani o da bedenimizdeki birçok yapı gibi kendini yenileyebilme özelliğine sahiptir. Fakat kaybedilen telomer miktarı kazanılan telomer miktarından fazladır. Aradaki farkla her hücre replikasyonunda 100 baz çifti DNA kaybedilir. Bu durum yaşlandıkça telomerlerin kısalmasına-azalmasına sebep olmaktadır. Telomerlerin kısalması ise hücresel yaşlanmanın hızlanması demektir.

Daha uzun telomerler için ne yapılması gerekir?

Telomerlerin kısalması hücre replikasyonunun ve hücre yenilenmesinin ne sıklıkla yapıldığına bağlıdır. Yani beden hücre yenilenmesine ihtiyaç duydukça ve hücreyi korumaya çalıştıkça telomer işlem görür ve bu onun azalmasına, ömrünün kısalmasına sebep olmaktadır.

Telomerin daha uzun süreli olmasını daha doğrusu erken kısalmamasını sağlayan şey ise bilinen sağlıklı yaşam şartlarıdır. Zararlı ya da yaşlanmayı hızlandıran etkiler ise telomerin kısalmasına sebep olmaktadır.

Zararlı besinler, sigara ve alkol kullanımı, uyuşturucu bağımlılığı da bunların en başında gelmektedir. Bu faktörler direkt olarak telomere ya da DNA’ya etki etmese bile hücrelere etki eder. Bu etki hücrelerde yenilenme ve iyileşme ihtiyacına sebep olarak telomeri de harekete geçirir ve yukarıda belirttiğimiz durum ortaya çıkar: Telomer kaybedilir ve kazanılır fakat kazanılan telomer kaybedilenin altındadır. Stres, hava kirliliği ise hasara sebep olan diğer faktörlerdir.

Telomer Tedavisi Nedir?

Son yıllarda kozmetik ve estetik sektörü tarafından kullanılmaya başlayan telomer tedavisi henüz laboratuvar ortamındaki bir çalışmadan ibarettir. 2015 yılında J. RamunaS ve ekip arkadaşları bu tedavi üzerinde çalışmalar gerçekleştirdiklerini ve telomerlerin kendilerinin de uzama eğilimi içerisinde olduğunu söylemiştir. Burada kastedilen eğilim ise yukarıda belirttiğimiz yenilenme davranışıdır.

Daha sonra Dr. John Cooke ve mikrobiyoloji profesörü Helen Blau’nun yaptığı açıklamalar ise böyle bir tedavinin mümkün olduğu yönündeydi. İleriki zamanlarda bu tedaviler kullanılmaya başlamıştır hatta Türkiye’de tanınmış bir şarkıcı tarafından da kullanarak ülkemizin gündemini girmiştir. Fakat telomer tedavileri Tıp dünyasında halen tartışmalı bir konudur.
Öncelikle belirtmek gerekir ki bu tedaviler gıda takviyesi olarak sunulan kozmetik ürünlerle yapılmamaktadır ya da genel bir estetik tedavi olarak sunulması mümkün değildir. Telomer tedavisi olarak bilinen tedavi yöntemleri henüz o kadar yaygınlaşmamıştır.

Tedavinin tartışmaya sebep veren yönleri ise şunlardır:
Telomerler tümör oluşumuna karşı görev alsalar bile, telomerlerinden uzun kalması hücre bölünmesinin olmayacağı anlamına gelmektedir. Hücrelerin bölünmemesi ise kansere sebebiyet verebilmektedir. Bu sebeple tedaviler riskli görülmekte ve hem telomer uzunluğunun korunabildiği hem kanser oluşumunun engellendiği yeni-dengeli yöntemler aranmaktadır.

Bir üst başlıkta belirttiğimiz şartlar ise telomerlerin doğal ve zararsız yoldan korunmasını sağlamaktadır. Sağlıklı beslenme, düzenli egzersizler ile toksinlerden arınma, stresten uzak yaşama, sigara ve alkol kullanmama hücre sağlığının kendiliğinden korunması anlamına gelmektedir. Daha doğrusu: hücre ve telomerin hasara uğramasını engelleyerek onun erken kısalmamasını sağlamaktadır.

Tasarlab