Yoksa Sizi Delirtmeye Mi Çalışıyorlar?: Gaslighting Nedir?

Gaslighting terimi Türkçede tam karşılığını bulamasa da, özünde hedeflenen bir kişi ya da grup içinde kendilerine yönelik şüphe tohumları ekmek, onları kendi hafızaları, olayları algılama biçimleri ve akıl sağlıkları hakkında sorgulatmak anlamına gelen bir psikolojik manipülasyon yöntemidir.

Terimin ortaya çıkışı 1930’lu yıllarda filmi de çekilen bir tiyatro oyununa dayanmaktadır. Senaryoda Jack eşi Bella’yı manipüle etmeye ve deli olduğuna inandırmaya çalışmaktadır. Bu nedenle evdeki gaz lambasının ışığını her gün neredeyse fark edilmeyecek düzeyde kısmaktadır. Bella ışığın kısıldığını fark edip eşine bu durumu söylediğinde Jack sert tepkiler verip saçmaladığını söylemektedir. Bella giderek kendine olan güvenini kaybeder, delirdiğini düşünmeye başlar ve eşinin kontrolüne girer…

Gaslighting Yöntemi

İnsanlar zihinsel yapıları gereği telkine ve manipülasyona açıktır. Gaslighting yönteminde manipülatör ısrarcı bir inkarı, yanlış yönlendirmeyi, çelişkileri ve yalanları kullanarak bu manipülasyona maruz kalanın kendi inançlarını gayri meşru hale getirir ve onu istikrarsızlaştırmaya çalışır.

Çoğunlukla narsistik ve sosyopat kişiler tarafından uygulanan bu manipülasyon yöntemi aslında hayatımızın birçok noktasında karşımıza çıkmaktadır. Bazen özel ilişkilerimizde veya iş yaşamımızda mobbing olarak, bazen okulda zorbalık olarak, bazen de kurumsal ve sistematik olarak gerçekleşebilir. İş yerinde kişi kasten dışlanabilir, dedikodulara konu edilerek itibarı zedelenebilir; gaslighting uygulayıcısı konuşmaları her seferinde karşısındakinin yetersiz veya hatalı olduğu durumlara yönlendirip eksik ve zayıf hissetmesine neden olabilir. Özellikle bunu yapan iktidar sahibi bir konumdaysa bu durum kişinin kariyeri açısından oldukça yaralayıcı olabilir.

Gaslighting, uygulayan için oldukça güçlü bir silahtır, mağdur için ise oldukça zararlı olabilir. Uzun süreler uygulandığı takdirde anksiyete, depresyon ve hatta psikoza sebep olabilir. Zihinsel ve duygusal olarak istismar edilmek duygular ve düşüncelerde pek çok düğüme neden olur ve bunun sonucunda da hasarlar meydana gelir. Bu manipülatörler kurbanlarının kendileri ile sahip oldukları ilgili olumlu iç görülerini kırarak kendilerinden şüphe duyar hale getirmeye çalışırlar. En önemli araçlarından birisi dedikodudur, iftira atmak ve yalanları sürdürmek konusunda oldukça ısrarcılardır. Kişileri kendi zihnine düşman hale getirip karşındakini kendine bağımlı yapmak asıl amaçtır. Karşılarındakinin güvenilirliğini kaybetmeleri için onların akıl sağlığını sorgulamayı severler. ‘’Sen delirdin galiba…’’, ‘’Aklını iyice kaybettin…’’ cümlelerini sıkça kullanırlar. Yani gaslighting kurbanı olma kendinden şüphe etmek demektir.

Uygulayıcı karşısındakinin duyguları, düşünceleri ve davranışları üzerinde tamamen kontrol sahibi olmak ister. Bazen düşmanca, taciz edici ve zorlayıcı yöntemler kullanabilirler; sizden bazı bilgilerin saklanıyor olması ya da bazı ayrıntıların paylaşılmaması, saldırgan şakalar gibi sözlü tacizler, maruz kalanın dış kaynaklardan bilgi edinmesini engellemek gibi. Ancak bu yöntemlerin yanında bazı kafa karıştırıcı davranışları da eklerler. İnanılmaz sıcak, sevgi dolu ve anlayışlı olabilirler.

Gaslighting Yöntemleri

Uzmanlar tarafından, yaygın olarak kullanılan 3 uygulanma metodu olduğu belirtilmektedir: Saklamak, değiştirmek ve kontrol etmek. Bir şeyi olduğu gibi anlatmamak, daha sonra aynı konudan bahsederken bazı ayrıntıları değiştirmek ve bunu kabul etmemek, fiziksel olarak bazı şeylerin yerini değiştirmek ve bunu kabul etmemek, ‘’ne saçmalıyorsun hep oradaydı’’ tepkisi ile karşıdakini kendisiyle ilgili şüpheye düşürmek, bazı olayların detaylarından daha önce bahsedilmemesine rağmen bahsedilmiş gibi yapmak, karşı tarafta hafıza kaybı algısı yaratıp zihnini bulandırmak ve bu yolla onu tamamen kontrol etmek. Gaslighting anlama yöntemi olarak bu davranışlara maruz kalıp kalmadığınızı sorgulamanız gerekmektedir.

Bu konuyla ilgili kilit nokta sizin kendinizle ilgili olan fikirleriniz, kendinize olan güveniniz ve inancınız oluyor. Gastlighting uygulayan kişiler çoğu zaman bu durumun farkında oluyor, sizin hayatınız üzerinde kontrol sahibi olabilmek için bu dengesizlikleri kasten yaratıyorlar. Ancak yine de farkında olmadan bu şekilde davranan ve sizin için önemli olan insanlar olabilir. Onları, bu davranışlarını fark ettiğiniz ve bunların size iyi gelmediği konusunda uyarmaktan çekinmemelisiniz. Sağlıklı kişisel ilişkilerin karşılıklı güven, saygı, birbirini destekleme, iletişim gibi sac ayakları üzerine kurulduğunu hatırlamalı, sürekli küçümsendiğiniz ve kendinizden şüphe duymanıza sebep olacak ilişkileri değiştirmek ilgili harekete geçmekten korkmamalısınız. İşin içinden çıkıp, duruma uzaktan bakmakta her zaman fayda vardır. Bunu sağlayacak bir uzmandan yardım almanız da oldukça önemlidir.

Kaynak: Petric, D. (2018). Gaslighting And The Knot Theory Of Mind. Web Site: https://www.researchgate.net/publication/327944201_Gaslighting_and_the_knot_theory_of_mind

Tasarlab